Nhạc nước tại Di tích lịch sử: Ranh giới mong manh giữa Nghệ thuật kể chuyện và "Giải trí hóa"

Di sản không còn đứng yên trong lồng kính bảo tàng

Trong xu hướng quy hoạch đô thị đương đại, các di sản lịch sử đang dần bước ra khỏi trạng thái trưng bày tĩnh lặng. Không gian di sản không chỉ còn là nơi để nhìn ngắm, ghi nhớ và chụp ảnh lưu niệm, mà đang trở thành những không gian tương tác sống động, nơi công chúng có thể tiếp cận lịch sử bằng nhiều tầng cảm xúc khác nhau.

Sự thay đổi này không phải là sự phủ nhận quá khứ. Trái lại, đó là nỗ lực làm cho quá khứ tiếp tục hiện diện trong đời sống đô thị hôm nay. Một bảo tàng, một bến cảng, một quảng trường hay một công viên ven sông nếu được tổ chức tốt có thể trở thành bảo tàng mở, nơi ký ức lịch sử không bị đóng kín sau lớp kính trưng bày, mà được đánh thức bằng cảnh quan, âm thanh, ánh sáng và dòng chảy của con người.

Trong bối cảnh đó, dự án chỉnh trang Bến Nhà Rồng gợi ra một bài toán rất đáng suy ngẫm cho giới quy hoạch, kiến trúc cảnh quan và đạo diễn thực cảnh. Đây không chỉ là một không gian ven sông có giá trị đô thị. Đây còn là một địa danh đặc biệt, gắn với hành trình ra đi tìm đường cứu nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh, một điểm khởi đầu mang tính biểu tượng trong lịch sử hiện đại Việt Nam.

Vì vậy, khi đặt vấn đề tích hợp nhạc nước và ánh sáng nghệ thuật vào khu vực này, câu hỏi quan trọng không phải là có nên đưa công nghệ trình diễn vào không gian di sản hay không. Câu hỏi đúng hơn phải là: đưa vào bằng thái độ nào, bằng ngôn ngữ nào và với giới hạn thẩm mỹ nào?

Một công trình nhạc nước ở khu di tích không được phép chỉ nhằm tạo hiệu ứng thị giác. Nó phải trở thành một hình thức kể chuyện. Nó không được lấn át di sản, mà phải làm cho di sản được lắng nghe sâu hơn.

Cạm bẫy giải trí hóa những không gian thiêng liêng

Sai lầm phổ biến nhất trong thiết kế đài phun nước quy mô lớn tại các không gian có yếu tố lịch sử là áp dụng tư duy copy-paste từ khu du lịch, công viên giải trí hoặc tổ hợp nghỉ dưỡng sang khu di tích.

Ở một khu du lịch thuần giải trí, ngôn ngữ trình diễn có thể hướng tới sự rực rỡ, náo nhiệt, cao trào liên tục. Ánh sáng có thể đổi màu nhanh. Âm nhạc có thể dồn dập. Các vòi phun khí nén, cột nước cao, laser mạnh và hiệu ứng chớp sáng có thể được sử dụng để tạo cảm giác choáng ngợp tức thời.

Nhưng ở một khu di tích, mục tiêu hoàn toàn khác. Không gian di tích không cần làm khán giả choáng ngợp. Nó cần làm người xem lặng lại. Không cần kéo người xem vào một cơn bão thị giác, mà cần dẫn họ đi qua các lớp ký ức, để từ đó cảm nhận được chiều sâu của lịch sử.

Nếu lạm dụng ánh sáng RGB chớp nháy, hiệu ứng strobe light, âm thanh bass dày, tiết tấu quá nhanh hoặc các vòi phun khí nén tạo tiếng nổ mạnh, toàn bộ sự tĩnh tại của di sản có thể bị phá vỡ. Khi ấy, công nghệ không còn là công cụ nâng đỡ ký ức, mà trở thành yếu tố xâm lấn không gian.

Tiết chế không phải là làm ít, mà là làm đúng mức

Trong thiết kế cảnh quan văn hóa, tiết chế là một năng lực khó. Làm nhiều thường dễ hơn làm vừa đủ. Phô diễn công nghệ cũng dễ hơn kiểm soát công nghệ. Nhưng với đài phun nước khu di tích, tiết chế không có nghĩa là nghèo nàn hiệu ứng. Tiết chế là biết đặt hiệu ứng vào đúng vị trí, đúng thời điểm và đúng ý nghĩa.

Nước, ánh sáng và âm nhạc trong bối cảnh di sản phải đóng vai trò nâng đỡ, tuyệt đối không được tranh quyền kể chuyện với chính địa danh. Dòng nước có thể chuyển động, nhưng không nên biến thành màn khoe mẽ cơ khí thủy lực. Ánh sáng có thể rực lên, nhưng không nên làm mất đi chiều sâu kiến trúc. Âm nhạc có thể dâng cao, nhưng không nên ép cảm xúc người xem bằng âm lượng và tiết tấu quá mạnh.

Về ánh sáng, một không gian như Bến Nhà Rồng cần được tiếp cận bằng bảng màu có chủ đích. Các gam vàng hổ phách có thể gợi cảm giác ấm áp, trường tồn và ký ức. Màu trắng có thể biểu đạt sự tinh khiết, trang nghiêm. Màu xanh có thể mở ra liên tưởng về hy vọng, hành trình và tương lai. Điều quan trọng không chỉ là chọn màu gì, mà là màu ấy xuất hiện như thế nào. Sự chuyển màu nên diễn ra bằng những lớp fade chậm, mềm và có nhịp thở. Những cú đổi màu đột ngột hoặc dải ánh sáng chạy liên tục dễ tạo cảm giác lễ hội hóa, hoàn toàn không phù hợp với không gian tưởng niệm.

Về nhịp điệu nước, các form dáng mềm, uốn lượn và có tính biểu tượng nên được ưu tiên. Chuông nước, vòm nước, màn sương mỏng, tia nước thấp, lớp nước phản chiếu và các chuyển động gợn sóng có thể tạo nên một ngôn ngữ thị giác sâu sắc hơn nhiều so với việc liên tục đẩy cột nước lên cao. Cột nước cao vẫn cần thiết, nhưng chỉ nên xuất hiện ở những trường đoạn cao trào mang tính biểu tượng của khát vọng và ý chí. Khi mọi khoảnh khắc đều là cao trào, thì tác phẩm sẽ không còn cao trào nào thật sự.

Nước, ánh sáng và âm nhạc: Ba ngôn ngữ kể lại trang sử vàng

Một trong những giá trị lớn nhất của nghệ thuật kể chuyện bằng nước là khả năng biến yếu tố vô hình của lịch sử thành hình ảnh có thể cảm nhận được bằng trực giác.

Lịch sử không chỉ là mốc thời gian. Lịch sử còn là hành trình, chia ly, khát vọng, thử thách, niềm tin và sự trở về. Với tư duy đạo diễn thực cảnh, nước có thể trở thành ngôn ngữ. Những làn sóng dồn dập có thể gợi nhắc những năm tháng bôn ba, những chuyến hải trình xa xứ. Những tia nước thấp, đều và nhịp nhàng có thể mở ra cảm giác hồi tưởng. Những cột nước đồng loạt vươn lên biểu trưng cho sức sống, sự tiếp nối và tinh thần trường tồn.

Nếu một thiết kế sử dụng hình ảnh 79 đài phun nước như một biểu tượng, con số ấy không nên chỉ được hiểu như một thông số kỹ thuật khô khan. Nó được chuyển hóa thành 79 mùa xuân, 79 nhịp ký ức, 79 dấu ấn của một đời người gắn với vận mệnh dân tộc. Khi đó, mỗi tia nước không còn là một đầu phun vô tri, mà là một ký tự trong bản trường ca bằng nước.

Tương tự, cột ánh sáng không nên được hiểu như hiệu ứng rọi trời thuần túy. Đặt trong bối cảnh di tích, nó cần được kiểm soát như một biểu tượng định hướng: ngọn hải đăng của lý tưởng, vệt sáng của hành trình, là trục thị giác nối quá khứ với tương lai.

Âm nhạc cũng giữ vai trò quyết định. Một công trình nhạc nước trong không gian di tích tuyệt đối không sử dụng ngôn ngữ âm thanh dồn dập, dễ dãi hoặc mang tính giải trí đại chúng. Nhạc giao hưởng, nhạc thính phòng, hợp xướng hoặc các chất liệu âm nhạc dân tộc xử lý theo tinh thần đương đại sẽ là đường dây cảm xúc dẫn người xem đi qua các chương đoạn: khởi hành, bôn ba, thức tỉnh, đấu tranh, hy vọng và trường tồn.

Thiết kế đài phun nước quy mô lớn trong khu di tích cần một bộ tiêu chí riêng

Không thể đánh giá một đài phun nước khu di tích bằng cùng thước đo dành cho công viên giải trí hay khu nghỉ dưỡng ven biển. Với không gian lịch sử, quá trình tích hợp hệ thống đòi hỏi một bộ tiêu chí khắt khe và sâu sắc hơn:

Đánh thức di sản bằng ngôn ngữ của thời đại

Việc đưa công nghệ nghệ thuật vào không gian di tích không phải là sự bôi xóa quá khứ. Nếu được thực hiện bằng tư duy văn hóa và kinh nghiệm thi công lão luyện, đó là cách để lịch sử tiếp tục cất tiếng nói mạnh mẽ trong đời sống đương đại.

Công nghệ hoàn toàn không đối lập với di sản. Vấn đề nằm ở thái độ sử dụng công nghệ của các nhà thầu và đạo diễn. Khi công nghệ biết nhún nhường, nó trở thành cây cầu nối quá khứ với hiện tại. Khi công nghệ chỉ muốn phô diễn, nó sẽ làm mờ đi điều thiêng liêng mà lẽ ra nó phải tôn vinh.

Với các dự án đài phun nước khu di tích, Công ty NPT Nhạc Nước Pro luôn tâm niệm rằng: Thành công không nằm ở sự choáng ngợp nhất thời. Thành công nằm ở khả năng làm cho người xem cảm thấy mình vừa đi qua một câu chuyện, vừa chạm vào một phần ký ức chung, vừa nhìn thấy tương lai của di sản trong nhịp đập đô thị.

Bến Nhà Rồng, nếu được tiếp cận bằng tinh thần ấy, có thể trở thành một hình mẫu đáng tự hào cho cách tổ chức cảnh quan văn hóa ven sông tại Việt Nam. Ở đó, nước không chỉ để phun, ánh sáng không chỉ để chiếu, âm nhạc không chỉ để vang lên. Tất cả hợp lại thành một nghi thức kể chuyện, nơi lịch sử được đánh thức bằng vẻ đẹp trang nghiêm, sâu lắng và nhân văn.