Thiết kế cảnh quan nước cho không gian văn hóa – lịch sử cần lưu ý gì?

Một hệ thống nước có thể được tạo nên từ những thành phần rất quen thuộc như mặt nước, vòi phun, ánh sáng, chuyển động và âm thanh. Tuy nhiên, cùng những thành phần đó, cách tổ chức trong một quảng trường thương mại, công viên giải trí hay một không gian mang nội dung văn hóa – lịch sử không thể hoàn toàn giống nhau.

Với NPT, khi tiếp cận thiết kế cảnh quan nước cho không gian văn hóa, câu hỏi đầu tiên không phải là có thể tạo được bao nhiêu hiệu ứng hay cột nước có thể đạt đến độ cao nào. Điều chúng tôi cần xác định trước hết là nước đang giữ vai trò gì trong chính không gian đó, người sử dụng sẽ tiếp cận nó như thế nào và hệ thống phải tồn tại ra sao trong những thời điểm không vận hành đầy đủ.

Một khu vực thiên về giải trí có thể ưu tiên khả năng thu hút, nhịp độ nhanh và những cao trào rõ ràng. Một quảng trường sự kiện lại cần khả năng tạo điểm nhấn mạnh và thích ứng với nhiều chương trình khác nhau. Trong khi đó, một công viên văn hóa hoặc không gian có giá trị lịch sử thường đòi hỏi nước phải đồng thời tham gia vào cảnh quan, hỗ trợ nội dung và giữ được sự cân bằng với kiến trúc, cây xanh, lối đi cũng như hoạt động thường ngày của người sử dụng.

Tại Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng – Khánh Hội, hình tượng dòng nước được sử dụng xuyên suốt concept gồm 9 chương với các trạng thái khác nhau. NPT hiện trực tiếp triển khai hạng mục nhạc nước tại Chương 1 – “Dòng nước cội nguồn – 1890”. Đây cũng là một bài toán thực tế cho thấy khoảng cách khá lớn giữa việc hình dung một dòng nước trong phối cảnh và việc biến ý tưởng đó thành một hệ thống có thể xây dựng, vận hành và hòa vào cảnh quan hoàn thiện.

Cùng là nước nhưng mục tiêu thiết kế có thể hoàn toàn khác nhau

Không có một công thức chung cho mọi hệ thống cảnh quan nước. Hai công trình có thể cùng sử dụng vòi phun, LED và điều khiển chuyển động nhưng mục tiêu sử dụng khác nhau sẽ dẫn đến cách tổ chức hoàn toàn khác nhau.

Nếu hệ thống được xây dựng như một sân khấu biểu diễn độc lập, người xem thường tập trung về một hướng hoặc một khu vực quan sát tương đối rõ. Khi đó, hình khối nước, nhịp độ, âm thanh và ánh sáng có thể được tổ chức xoay quanh trải nghiệm của khán giả trong một khoảng thời gian xác định.

Cảnh quan nước trong công viên hoặc không gian văn hóa thường phức tạp hơn ở điểm người sử dụng không nhất thiết đến đó để xem một show. Một người đi bộ qua khu vực lúc ban ngày, một gia đình ngồi nghỉ bên mặt nước hay một nhóm khách di chuyển giữa các khu cảnh quan đều đang sử dụng cùng một không gian, ngay cả khi hệ thống nhạc nước không vận hành.

Vì vậy, sự khác biệt không nằm ở việc một công trình văn hóa có được phép sử dụng hiệu ứng mạnh hay không. Một cột nước lớn, một chuyển động nhanh hay một vùng ánh sáng nổi bật vẫn có thể phù hợp nếu chúng xuất hiện đúng vị trí và đúng thời điểm. Điều quan trọng là mỗi hiệu ứng phải có lý do tồn tại trong tổng thể không gian thay vì được bổ sung chỉ vì hệ thống kỹ thuật có khả năng tạo ra nó.

Trước khi chọn hiệu ứng, phải xác định nước đang làm gì trong không gian

Trong quá trình làm việc, chúng tôi thường phải xác định rất rõ vai trò của nước trước khi đi sâu vào lựa chọn thiết bị. Nước có thể là điểm nhấn chính, một lớp nền cảnh quan, một trục dẫn hướng, một thành phần kết nối các khu vực hoặc đồng thời đảm nhiệm nhiều vai trò khác nhau.

Một đài phun trung tâm thường tạo ra focal point rất rõ. Người sử dụng nhận biết ngay vị trí của hệ thống, khoảng cách quan sát tương đối dễ xác định và toàn bộ bố cục có thể tập trung về một tâm.

Nhưng không phải công trình nào cũng cần một tâm như vậy. Trong nhiều dự án cảnh quan, nước có thể xuất hiện ở một khu vực, tiếp tục dưới dạng mặt nước tĩnh, đi theo lối đi, chuyển sang một hình thái khác rồi lại biến mất phía sau cây xanh hoặc kiến trúc. Trải nghiệm lúc này không còn phụ thuộc vào một khoảnh khắc duy nhất mà được hình thành trong quá trình người sử dụng di chuyển qua không gian.

Đây cũng là lý do NPT không bắt đầu từ catalogue vòi phun. Trước khi xác định nozzle, chiều cao cột nước, chuyển động, ánh sáng hay tốc độ effect, chúng tôi cần biết người sử dụng đứng xem hay đi xuyên qua khu vực, nước nằm ở foreground hay background, khu vực nào cần cao trào và khu vực nào cần để cảnh quan tự giữ vai trò chính.

Với những dự án mà nước tham gia sâu vào mạch nội dung, vấn đề này còn liên quan trực tiếp đến cách nước thay đổi trạng thái trên toàn bộ hành trình. Đây là cách tiếp cận chúng tôi đã phân tích riêng trong nội dung nước trở thành ngôn ngữ kể chuyện trong thiết kế cảnh quan, bởi storytelling bằng nước là một bài toán rộng hơn nhiều so với việc lựa chọn một số tổ hợp hiệu ứng đẹp mắt.

Hiệu ứng mạnh không phải vấn đề, vấn đề là mức độ và thời điểm

Khi nói đến cảnh quan nước trong không gian văn hóa, “tiết chế” thường dễ bị hiểu thành phun thấp hơn, dùng ít màu hơn hoặc tránh các chuyển động mạnh. Theo kinh nghiệm triển khai của chúng tôi, cách hiểu đó quá đơn giản.

Tiết chế không phải làm cho hệ thống yếu đi. Tiết chế là kiểm soát khi nào công nghệ cần xuất hiện, xuất hiện với mật độ nào, kéo dài trong bao lâu và khi nào nên lùi xuống để những thành phần khác của không gian được nhìn thấy rõ hơn.

Một cột nước cao có thể trở thành cao trào hợp lý nếu toàn bộ chuyển động trước đó đã tạo ra đủ không gian để nó xuất hiện. Ngược lại, hàng chục vùng phun thấp hoạt động liên tục, tất cả LED cùng đổi màu và mọi chuyển động đều diễn ra đồng thời chưa chắc tạo ra một cảnh quan phù hợp hơn chỉ vì từng hiệu ứng riêng lẻ không quá mạnh.

Điều chúng tôi quan tâm là nhịp giữa động và tĩnh. Khi một vùng nước chuyển động liên tục trong thời gian dài, người xem sẽ nhanh chóng coi chuyển động đó là trạng thái bình thường. Khoảng nghỉ, sự thay đổi về mật độ hoặc một vùng nước tĩnh đôi khi tạo ra tương phản mạnh hơn nhiều so với việc liên tục bổ sung thêm hiệu ứng.

Ánh sáng cũng cần có thứ bậc

Nguyên tắc tương tự áp dụng với ánh sáng. Trong cảnh quan nước, ánh sáng có nhiệm vụ làm rõ hình thái dòng nước, tạo chiều sâu, nhấn một vùng hoặc hỗ trợ cảm xúc của không gian. Nó không nhất thiết phải biến toàn bộ mặt nước thành một sân khấu ánh sáng hoạt động độc lập.

Khi một khu vực đã có chiếu sáng kiến trúc, cây xanh, lối đi và các lớp cảnh quan khác, ánh sáng dưới nước phải được xem trong tổng thể đó. Nếu tất cả các lớp đều cùng tăng cường độ hoặc liên tục thay đổi màu sắc, hệ thống nước có thể nhanh chóng lấn át những thành phần vốn cần được giữ lại.

Đối với NPT, bố trí ánh sáng cũng không phải công việc thêm vào sau khi phần nước đã hoàn thành. Vị trí đèn liên quan trực tiếp đến hình dạng dòng nước, góc nhìn, độ sâu, kết cấu bể, vị trí thiết bị và khả năng tiếp cận khi bảo trì. Một hệ thống ánh sáng tốt không khiến người xem chú ý rằng có rất nhiều đèn dưới nước. Điều họ cảm nhận được phải là hình thái nước và không gian xung quanh được nhìn thấy đúng theo ý đồ chung.

Một cảnh quan nước tốt phải tồn tại được cả khi hệ thống không chạy

Đây là một trong những khác biệt quan trọng giữa cảnh quan nước công cộng và một sân khấu biểu diễn thuần túy. Một show có thể được đánh giá chủ yếu trong khoảng thời gian biểu diễn, nhưng một công viên hoặc quảng trường tồn tại suốt cả ngày.

Chúng tôi vì vậy thường phải nhìn hệ thống ở ít nhất ba trạng thái khác nhau.

Khi vận hành đầy đủ, các chuyển động nước, ánh sáng và những điểm nhấn có thể phát huy toàn bộ vai trò đã được thiết kế. Đây là trạng thái dễ tạo ấn tượng nhất và cũng thường xuất hiện nhiều nhất trong phối cảnh hoặc tài liệu giới thiệu.

Khi hệ thống chỉ vận hành cơ bản, cảnh quan phải tiếp tục có giá trị nhờ chính mặt nước, hình học bể, cây xanh, phản chiếu và quan hệ với các không gian xung quanh. Người sử dụng lúc này không nhất thiết cần một chương trình biểu diễn nhưng vẫn phải cảm nhận được rằng nước là một phần tự nhiên của tổng thể.

Ngay cả khi hệ thống tạm dừng, không gian cũng không nên tạo cảm giác như một sân khấu đã tắt điện. Những hàng vòi lộ thiên, các hố kỹ thuật chiếm tầm nhìn hoặc một bể lớn chỉ có giá trị khi phun nước đều là những vấn đề cần được cân nhắc ngay từ thiết kế.

Với cảnh quan nước công cộng, một thiết kế chỉ đẹp khi toàn bộ hiệu ứng đang chạy là chưa đủ. Không gian phải tiếp tục làm việc vào ban ngày, trong thời gian vận hành nhẹ và cả những lúc hệ thống tạm dừng để kiểm tra hoặc bảo trì.

Chương 1 “Dòng nước cội nguồn – 1890”: khi hệ thống phải đi theo landscape

Chương 1 của Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng – Khánh Hội cho thấy rất rõ sự khác biệt giữa một hệ thống nước đặt trong một hồ biểu diễn độc lập và một hệ thống phải hòa vào cảnh quan.

Không gian tại đây được tổ chức bằng nhiều đường cong, lớp nước, cây xanh, lối đi và các cao độ khác nhau. Người sử dụng không chỉ đứng ở một phía để nhìn vào một sân khấu cố định. Họ tiếp cận khu vực từ nhiều hướng và cảm nhận nước trong quá trình di chuyển qua landscape.

Vì vậy, tại Chương 1 “Dòng nước cội nguồn – 1890” tại Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng – Khánh Hội, chúng tôi không xử lý hệ thống như một sân khấu đặt giữa cảnh quan. Hệ thống phải bám theo chính hình học, cao độ và cấu trúc của không gian mà nó nằm bên trong.

Đây cũng là nơi một ý tưởng cảnh quan bắt đầu phải đối mặt với những yêu cầu rất cụ thể của công trường. Đường cong trên phối cảnh phải trở thành hình học có thể thi công. Các lớp nước phải được xác định thành cao độ. Những vùng hiệu ứng phải được chuyển thành vị trí thiết bị thực tế, trong khi bên dưới mặt nước còn là đường ống, điện, dây tín hiệu, các điểm chờ và những khu vực cần tiếp cận khi bảo trì.

Vai trò của NPT ở đây không phải quyết định câu chuyện lịch sử của toàn bộ không gian. Công việc của chúng tôi bắt đầu khi ý đồ về nước và cảnh quan phải được chuyển thành một hệ thống có hình học, cao độ, hạ tầng và điều kiện vận hành cụ thể.

Điểm khó của những công trình dạng này là phần kỹ thuật càng nhiều thì bề mặt hoàn thiện lại càng phải cho cảm giác đơn giản. Người sử dụng cuối cùng không nên bị buộc phải nhìn thấy các tuyến ống, cụm van, dây tín hiệu hay những chi tiết lắp đặt không cần thiết. Tuy nhiên, giấu kỹ thuật không có nghĩa là làm mất khả năng kiểm tra và sửa chữa.

Đó là lý do việc phối hợp giữa hệ thống nước với kết cấu, chống thấm, MEP và landscape phải diễn ra từ sớm. Những vấn đề này đã được NPT phân tích sâu hơn trong nội dung về phối hợp kết cấu – chống thấm – đường ống khi thi công cảnh quan nước và lý do hệ thống nhạc nước cần được triển khai ngay từ giai đoạn kết cấu.

Phối cảnh cho thấy ý tưởng, công trường quyết định ý tưởng có tồn tại được hay không

Một phối cảnh tốt có thể giúp chúng ta nhìn thấy hình thái, tỷ lệ, điểm nhấn và cảm giác tổng thể của một cảnh quan nước. Nhưng phối cảnh không thể tự trả lời toàn bộ những câu hỏi xuất hiện trong quá trình triển khai.

Khoảng cách từ người sử dụng đến mặt nước thực tế là bao nhiêu. Góc nhìn thay đổi thế nào khi họ đi qua khu vực. Mặt nước nằm ở cao độ nào so với lối đi. Thiết bị đặt ở đâu để không phá vỡ hình thái hoàn thiện. Khi cần bảo trì, đội vận hành sẽ tiếp cận hệ thống bằng cách nào.

Đó đều là những câu hỏi rất thực tế nhưng khó nhìn thấy trong một hình ảnh concept.

Với nhà thầu trực tiếp triển khai hệ thống nước, chúng tôi phải nhìn đồng thời hai lớp của công trình. Lớp thứ nhất là thứ người sử dụng cuối cùng nhìn thấy. Lớp thứ hai là toàn bộ hạ tầng cần tồn tại phía dưới để lớp thứ nhất có thể vận hành đúng như dự kiến.

Phối cảnh cho chúng ta biết công trình muốn trông như thế nào. Thiết kế kỹ thuật phải trả lời thêm công trình sẽ được xây dựng, vận hành và tồn tại trong không gian thực ra sao. Đây cũng là lý do một phối cảnh 3D nhạc nước không thể thay thế hồ sơ triển khai kỹ thuật.

6 nguyên tắc NPT sử dụng khi tiếp cận cảnh quan nước cho không gian văn hóa

1. Xác định vai trò của nước trước khi chọn hiệu ứng

Nước có thể là điểm nhấn, một lớp nền, một trục dẫn hoặc một thành phần kể chuyện. Khi vai trò chưa rõ, việc chọn hiệu ứng rất dễ trở thành quá trình ghép những gì thiết bị có thể làm thay vì giải quyết nhu cầu thật của không gian.

2. Đọc cách con người sử dụng không gian

Người dùng có đứng lại để xem hay chỉ đi ngang qua. Họ sử dụng khu vực chủ yếu vào ban ngày hay ban đêm. Không gian có những thời điểm tổ chức sự kiện hay phần lớn thời gian hoạt động như một công viên bình thường.

Những câu hỏi này ảnh hưởng trực tiếp đến cách nước vận hành và mức độ hiệu ứng cần thiết.

3. Thiết kế cả trạng thái động và trạng thái tĩnh

Một hệ thống nước không nên chỉ được đánh giá trong vài phút cao trào của chương trình. Mặt nước, hình học và quan hệ với landscape phải tiếp tục có giá trị ở những thời điểm ít hiệu ứng hơn.

4. Kiểm soát mật độ thay vì cố sử dụng toàn bộ khả năng của hệ thống

Không phải mọi nozzle, LED và vùng nước đều cần hoạt động cùng lúc. Khả năng tạo nhiều hiệu ứng chỉ thực sự có giá trị khi hệ thống có thể lựa chọn đúng hiệu ứng cho từng trạng thái.

5. Đưa kỹ thuật vào ngay từ khi hình thành cảnh quan

Khi nước gắn sâu với đường cong, cao độ và các lớp landscape, việc đợi đến giai đoạn hoàn thiện mới xử lý đường ống, điện, thiết bị và access thường tạo ra rất nhiều xung đột. Cảnh quan càng muốn liền mạch thì phần hạ tầng phía dưới càng phải được tính toán sớm.

6. Thiết kế để hệ thống còn vận hành được sau khi bàn giao

Một công trình đẹp trong ngày khai trương chưa phải là mục tiêu cuối cùng. Thiết bị phải có khả năng kiểm tra, tiếp cận và bảo trì trong điều kiện thực tế mà không buộc đơn vị vận hành phải tháo dỡ những phần lớn của cảnh quan.

Với chúng tôi, một hệ cảnh quan nước tốt không được đánh giá bằng số lượng hiệu ứng. Giá trị nằm ở việc những hiệu ứng đó có phù hợp với không gian hay không, có thể được xây dựng đúng ý đồ hay không và có tiếp tục vận hành ổn định sau khi công trình hoàn thành hay không.

Công nghệ phải phục vụ không gian, không trở thành nội dung duy nhất của không gian

Không gian văn hóa không đồng nghĩa với việc phải loại bỏ công nghệ hiện đại hoặc chỉ sử dụng những chuyển động nhẹ. Nước, ánh sáng và điều khiển ngày nay có thể tạo ra rất nhiều hình thái khác nhau, từ một mặt nước gần như tĩnh đến những chuyển động có quy mô và cường độ lớn.

Điều quan trọng là công nghệ phải phục vụ nội dung thay vì tự trở thành nội dung.

Nước có một lợi thế đặc biệt vì nó có khả năng thay đổi trạng thái rất linh hoạt. Nó có thể là mặt phẳng phản chiếu vào ban ngày, trở thành một lớp chuyển động nhẹ vào buổi tối và chỉ tạo cao trào trong một số thời điểm cần thiết. Chính khả năng chuyển đổi giữa nền cảnh quan và điểm nhấn khiến nước phù hợp với những không gian cần nhiều trạng thái sử dụng khác nhau.

Tại Bến Nhà Rồng – Khánh Hội, concept dòng nước xuyên suốt 9 chương cho thấy nước có thể được phát triển thành một mạch nội dung lớn. Còn tại Chương 1, công việc của NPT là giải quyết bước tiếp theo và rất cụ thể của quá trình đó: đưa ý tưởng về “Dòng nước cội nguồn – 1890” vào hình học thật, cao độ thật, hệ thống kỹ thuật thật và điều kiện thi công thực tế.

Công nghệ nước, ánh sáng và điều khiển có thể tạo nên rất nhiều hiệu ứng. Nhưng với thiết kế cảnh quan nước cho không gian văn hóa, giá trị không nằm ở việc sử dụng được bao nhiêu hiệu ứng mà ở khả năng lựa chọn đúng thứ cần xuất hiện, đúng vị trí, đúng thời điểm và biết khi nào nên để nước trở về trạng thái đơn giản nhất.

NPT Nhạc Nước Pro tư vấn và triển khai cảnh quan nước

NPT Nhạc Nước Pro tư vấn, thiết kế và trực tiếp triển khai hệ thống cảnh quan nước, nhạc nước cho công viên, quảng trường, không gian văn hóa và các dự án cảnh quan công cộng.

Chủ đầu tư, đơn vị tư vấn và đội ngũ thiết kế có thể gửi concept, phối cảnh và mặt bằng để chúng tôi cùng rà soát cách ý tưởng cảnh quan nước được chuyển thành vùng hiệu ứng, cao độ, bố trí thiết bị, hạ tầng kỹ thuật và phương án vận hành phù hợp với điều kiện thực tế của dự án.

Câu hỏi thường gặp

Cảnh quan nước trong không gian văn hóa khác nhạc nước biểu diễn như thế nào?

Nhạc nước biểu diễn thường tập trung vào trải nghiệm của khán giả trong một khoảng thời gian và khu vực quan sát xác định. Cảnh quan nước trong không gian văn hóa thường phải đồng thời tham gia vào tổng thể kiến trúc, cây xanh, lối đi và hoạt động thường ngày của người sử dụng.

Khi nào nên sử dụng hiệu ứng nước mạnh trong không gian văn hóa?

Hiệu ứng mạnh vẫn có thể phù hợp nếu nó có vai trò rõ trong tổng thể. Vấn đề không nằm ở việc hiệu ứng mạnh hay yếu mà ở vị trí xuất hiện, thời gian duy trì, mật độ và mối quan hệ với những trạng thái khác của cảnh quan.

Vì sao cần thiết kế hệ thống cảnh quan nước từ sớm?

Hình học, cao độ, kết cấu, chống thấm, đường ống, điện và vị trí thiết bị có quan hệ trực tiếp với cảnh quan hoàn thiện. Xử lý các vấn đề này muộn có thể làm phát sinh xung đột hoặc buộc phải thay đổi hình thái đã được thiết kế.

Phối cảnh 3D có đủ để thi công cảnh quan nước không?

Không. Phối cảnh giúp thể hiện ý tưởng, hình thái và cảm giác không gian, nhưng triển khai thực tế vẫn cần hồ sơ kỹ thuật, cao độ, kết cấu, thủy lực, điện – điều khiển và các thông tin phối hợp liên quan.

NPT đang triển khai hạng mục nào tại Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng – Khánh Hội?

NPT trực tiếp triển khai hạng mục nhạc nước tại Chương 1 – “Dòng nước cội nguồn – 1890” trong tổng thể concept 9 chương của Công viên văn hóa Bến Nhà Rồng – Khánh Hội.

Cảnh quan nước có cần đẹp khi hệ thống không vận hành không?

Có. Với công viên và không gian công cộng, hình thái mặt nước, cây xanh, lối đi và quan hệ giữa các lớp cảnh quan vẫn phải tạo thành một tổng thể hoàn chỉnh khi hệ thống vận hành nhẹ hoặc tạm dừng.